Kültür, Sanat ve Bir Andrea Bocelli Gecesi
İstanbul Ticaret Üniversitesi’nde bana tevdi edilen Kent Hukuku dersiyle ilk karşılaştığımda, bunun meslekî yolculuğumda bu denli önemli bir durak hâline geleceğini düşünmemiştim. Bir mekânı isimlendirmek, aslında ona bir ruh atfetmektir.
Dilimizde aynı amaca hizmet eden “kent”, “şehir” ve “medine” kelimelerinin her biri, farklı medeniyetlerin izlerini taşır. Kent: Öz Türkçe bir kelimedir; Taşkent’te, Çimkent’te, Başkent’te duyduğumuz tını köklü Asya nefesidir. Şehir: Farsçanın zarif tınısıyla dilimize süzülmüştür; İran’daki Hürremşehir’den, Anadolu’daki Beyşehir’e, Akşehir’e, Nevşehir’e oradan Eskişehir’e uzanan estetik bir köprüdür. Medine: Arapçadan gelir; geçmişte daha çok “şehir merkezi” anlamını kuşanmış, mekândan ziyade medeniyetin beşiğini imlemiştir.
İlk bakışta uzmanlık alanımın dışında gibi görünen bu disiplin, meseleye yaklaştıkça bana bambaşka bir ufuk açtı. Zamanla fark ettim ki kent hukuku; sadece imar planlarının, belediye kararlarının veya yapılaşma süreçlerinin hukuku değildir. İnsan haklarından çevre hukukuna, kültürel mirasın korunmasından kamusal alanların kullanımına kadar uzanan geniş bir dünyanın kesişim noktasında yer aldığını gördüm. Daha da önemlisi, bu displin insanın şehirle kurduğu ilişkinin hukuki ve ahlaki çerçevesini anlamaya imkân verdiğini anladım.
Bu alandaki çalışmalarım derinleştikçe, Batı dünyasında uzun yıllardır kamu hukuku alanında müstakil bir araştırma sahası olarak gelişen kent hukuku literatürünün ülkemizde henüz hak ettiği ilgiyi göremediği gerçeğiyle de yüzleştim. Oysa şehirler yalnızca nüfusun toplandığı mekânlar değildir. Özgürlüklerin, kültürel üretimin, ekonomik hayatın ve müşterek hafızanın vücut bulduğu medeniyet alanlarıdır. Bu sebeple Türkiye’de kentleşme, yerel yönetimler ve kent hakkı tartışmalarının akademik zeminini oluşturan öncü isimlerden Prof. Dr. Ruşen Keleş’i anmak, sıradan bir teşekkürden çok daha fazlasını ifade etmektedir. Çünkü bazı isimler yalnızca eser üretmez. Bir düşünce alanının dilini kurar, kavramlarını yerleştirir ve kendilerinden sonra gelecek kuşakların yürüyeceği güzergâhı belirler.
Şehir Neden Hukuk Meselesidir?
Şehir meselesi çoğu zaman imar planları, ulaşım ağları ve yapılaşma politikaları üzerinden ele alınır. Bu yüzden konuya dışarıdan bakanlar, kent üzerine düşünmeyi mimarların, mühendislerin veya şehir plancılarının ilgi alanı olarak görmeye meyillidir. Oysa tarih boyunca şehirlerin yükselişine ve çöküşüne bakıldığında belirleyici unsurun taşın, toprağın ya da mimarinin kendisi olmadığı görülür. Şehirler, her şeyden önce bir hukuk ve medeniyet tasavvurunun mekâna yansımış hâlidir. Atina’yı yalnızca anıtsal yapılarıyla, Floransa’yı yalnızca saraylarıyla, Kurtuba’yı yalnızca ihtişamlı mimarisiyle açıklamak mümkün değildir. Bu şehirlerin her biri, insanın düşünmesine, üretmesine, tartışmasına ve kamusal hayata katılmasına imkân veren bir iklim oluşturabildikleri ölçüde tarih sahnesinde iz bırakmıştır. Bu sebeple şehirler, toplumların adalet anlayışını, özgürlük ufkunu ve kültürel derinliğini açığa çıkaran en görünür alanlardır. Bir kentin meydanlarına, kütüphanelerine, parklarına ve kamusal alanlarına bakıldığında, o toplumun hukuk düzeni hakkında bazen kalın anayasa kitaplarının söyleyebileceğinden çok daha fazlası anlaşılabilir.
Kent Hakkı ve İnsan Onuru
Modern çağın en büyük dönüşümlerinden biri, insanlık tarihinin giderek şehirler etrafında şekillenmeye başlamasıdır. Sanayi Devrimi sonrasında hızlanan kentleşme süreci yalnızca nüfus hareketlerini değiştirmemiş, insanların haklarını, özgürlüklerini ve gündelik hayatla kurdukları ilişkiyi de yeniden tanımlamıştır. Bugün dünyanın büyük çoğunluğu şehirlerde yaşamaktadır. Bu nedenle barınma, ulaşım, temiz çevreye erişim, kamusal alanlardan yararlanma ve kültürel hayata katılım gibi meseleler teknik şehircilik tartışmalarının sınırlarını aşmış durumdadır. Bunların her biri doğrudan insan onuru ve temel haklarla ilgilidir.
Fransız düşünür Henri Lefebvre’nin ortaya attığı kent hakkı kavramı da tam bu noktada önem kazanır. Lefebvre için şehir, insanların yalnızca yaşadığı bir mekân değildir. Şehri şekillendiren kararlara katılabilmek, ortak yaşam alanları üzerinde söz sahibi olabilmek ve yaşanılan çevrenin geleceğine müdahil olabilmek de bu hakkın parçasıdır. Bu nedenle kent hakkı günümüzde çevre hakkından kültürel haklara, demokratik katılımdan sosyal adalete kadar uzanan geniş bir alanla ilişkilendirilmektedir.
Her ne kadar anayasalarda veya uluslararası sözleşmelerde doğrudan “kent hakkı” başlığı altında düzenlenmiş müstakil bir hak bulunmasa da sosyal devlet ilkesi, çevre hakkı, kültürel yaşama katılım hakkı ve insan onurunu esas alan çağdaş hukuk anlayışı bu kavramın temel dayanaklarını oluşturmaktadır.
Ancak burada daha temel bir soru karşımıza çıkmaktadır: Hukukun korumaya çalıştığı şehir tam olarak nedir? Yalnızca yolların, meydanların ve binaların oluşturduğu fiziksel bir yerleşim alanı mı, yoksa insanın kendisiyle, başkalarıyla ve yaşadığı çevreyle kurduğu ilişkinin somutlaştığı daha derin bir medeniyet tecrübesi mi?
Belki de bu yüzden şehir kavramı tarih boyunca medeniyet fikrinden ayrı düşünülmemiştir. Aynı kökten gelen medine, medeni ve medeniyet kavramları, şehir ile insanın ahlaki ve kültürel gelişimi arasındaki bağı görünür kılar. Klasik düşünürler için şehir, insanların aynı coğrafyada toplandığı bir yerden ibaret sayılmaz. Adaletin, ilmin, sanatın, ticaretin ve ortak hayatın aynı zeminde buluşabildiği büyük bir insanlık tecrübesini ifade eder. Farabi’nin faziletli şehir tasavvuru da bu arayışın ürünüdür. Onun gözünde şehri değerli kılan unsur yüksek surlar veya görkemli yapılar değildir. İnsanların ortak iyiyi gerçekleştirebildikleri bir düzen kurabilmeleridir.
Kültürel Haklar ve Şehrin Ruhu
Kent hakkı tartışmaları zamanla yalnızca barınma, ulaşım veya çevre meseleleri etrafında şekillenmemiştir. İnsan hakları düşüncesi geliştikçe, kültürel yaşama katılım da temel hak alanlarından biri olarak kabul görmüştür. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 27. maddesi, herkesin toplumun kültürel yaşamına serbestçe katılma hakkını güvence altına almaktadır. Bu yaklaşım, sanatın ve kültürün yalnızca estetik bir tercih olarak anlaşılmadığını bize göstermektedir. Bir konser salonuna, tiyatro sahnesine, müzeye veya kütüphaneye erişebilmek; ortak kültürel hafızanın parçası olabilmek anlamına gelir. Kültürel üretim, toplumsal aidiyetin ve müşterek hafızanın taşıyıcılarından biridir. Bu nedenle kültürel haklar, çağdaş hukuk düzenlerinde giderek daha görünür hâle gelmektedir. Çünkü insan yalnızca barınan, çalışan ve tüketen bir varlık değildir. Bununla birlikte yaratılışı gereği düşünen, anlam arayan ve güzellikle karşılaşmak isteyen bir varlıktır.
İlahi Estetikten İnsanın Sanatına
Bizler kent hukukunu konuşurken, ne yazık ki imar planlarının ve mülkiyet sınırlarının ruhsuz metinleri arasında boğuluyoruz. Halbuki şehir; mükerrem bir varlık olan insanın ruhunun, estetik anlayışının ve ortak vicdanının vücut bulduğu bir hafıza mekânıdır. Şehirlerimize bakarken şu hakikati asla unutmamalıyız: Bizi yoktan var eden Yaratıcı, bu kâinatın en büyük sanatkârıdır. Bizim kurduğumuzu sandığımız şehirler bile, aslında O’nun eşsiz sanatını sergilediği o muazzam galerinin sadece küçük birer köşesidir.
Denizlerin ufku boyayan maviliği, dağların mevsimlerle fısıldaşan yeşili, bahara gelinlik gibi hazırlanan kışın beyaz örtüsü, çiçeklerin kendi içindeki renk ahengi, suyun şırıltısı, rüzgârın musikisi ve kuşların cıvıltısıyla sunduğu o muazzam konser… Kentin üstünde gecenin avizeleri olan yıldızlar, göğün kandili ay ve günün feneri güneş ile kuşatıldığımız bu ilahi estetiğin tam merkezindeyiz. Ne acıdır ki modern insan, bu muhteşem sanatın içinde nefes alırken ona “bakmayı” ve onu “görmeyi” çoğu zaman ihmal ediyor. Belki de modern çağın en derin yoksulluğu tam da burada, “yanı başındakini görmeden yaşamakta” başlıyor.
İşte tam da bu yüzden, kent hukukunu salt kurallardan ibaret saymayan; şehri insanla, düşünce ile, kültürle, sanatla ve ahlakla bir bütün olarak okuyabilen yeni bir nesle ihtiyacımız var. Zira hakiki şehircilik, sadece modern binalar dikmek değil; insanın ruhunu incitmeyen, estetik algısını besleyen ve ona derin bir aidiyet hissi sunan yaşam alanları inşa edebilmektir.
Beşiktaş’ta Bir Andrea Bocelli Gecesi
Sanatın şehir hayatındaki yerini düşünürken aklıma geçtiğimiz günlerde Beşiktaş Stadyumu’nda dinleme fırsatı bulduğum Andrea Bocelli konseri geliyor. O gece sahnede yalnızca dünyaca ünlü bir tenor yoktu. Asıl dikkat çekici olan, farklı hayatlara, farklı inançlara, farklı dünya görüşlerine ve farklı hikâyelere sahip binlerce insanın aynı estetik tecrübenin etrafında buluşabilmesiydi. Belki de şehirlerin en kıymetli tarafı tam burada ortaya çıkmaktadır. Birbirini tanımayan insanların aynı duyguda, aynı hayranlıkta ve aynı sessizlikte buluşabilmesine imkân verebilmesi.
Bocelli’nin hukuk eğitimi almış olması elbette dikkat çekiciydi. Ancak o gece asıl üzerinde düşündüğüm şey sanatçının zor şartlarda elde edilmiş başarı hikâyesi değildi. Beşiktaş’ın kıyısında, nadide bir sanat eseri olan Dolmabahçe Cami’nin yanında ve Boğaz’ın yüzyıllardır taşıdığı tarihsel hafızanın içinde, birbirini hiç tanımayan binlerce insanın aynı müziğin etrafında toplanabilmesiydi. Aynı sessizliği paylaşmaları, aynı ezgide buluşmaları ve birkaç saatliğine de olsa gündelik hayatın ayrıştırıcı kimliklerinden sıyrılabilmeleriydi. Şehirlerin kültürel değeri tam da burada ortaya çıkar. Ortak hayatı yalnızca hukuki metinlerle değil, ortak duygular ve ortak tecrübeler üzerinden de kurabilme kabiliyetinde.
Kent hakkı üzerine yürütülen tartışmalar çoğu zaman konut, ulaşım ve çevre sorunları etrafında yoğunlaşmaktadır. Bunların her biri hayati öneme sahiptir. Ancak insanın şehirle kurduğu ilişki bundan ibaret değildir. Sanatla karşılaşabilmek, ortak estetik tecrübelerin parçası olabilmek ve kültürel hayata erişebilmek de şehir hayatının ayrılmaz unsurları arasında yer almaktadır.
Bayram, Şehir ve İnsan Kalabilmek
Modern şehirlerin en büyük paradokslarından biri şudur: İnsanlar tarihin hiçbir döneminde bu kadar birbirine yakın yaşamamış, buna rağmen birbirinden bu kadar uzak düşmemiştir. Büyük kent hayatı bireye daha geniş bir hareket alanı sunarken, aynı zamanda onu anonim kalabalıkların içinde yalnız bırakmaktadır. Aynı caddelerde yürüyen, aynı apartmanlarda yaşayan insanlar çoğu zaman birbirlerinin hayatına hiç değmeden ömür tüketebilmektedir. Modern şehrin özgürleştirici gücü ile yalnızlaştırıcı etkisi arasındaki bu gerilim, kent hayatının en belirgin karakterlerinden biridir.
Şehirler yollarla, köprülerle ve meydanlarla ayakta kalmaz. Güven duygusuyla, aidiyet hissiyle ve ortak hayat tecrübesiyle ayakta kalır. İbn Haldun’un asırlar önce “asabiyet” kavramıyla anlatmaya çalıştığı toplumsal bağ da burada karşımıza çıkar. İnsanları toplum hâline getiren şey aynı coğrafyada yaşamalarından ziyade kendilerini aynı hikâyenin parçası olarak hissedebilmeleridir.
Çağın bitmek bilmeyen koşturmacası içinde biriktirdiğimiz dertler ve anlatılamayan sıkıntılar, zamanla sırtımızda taşıyamadığımız ağır bir “manevi bagaja” dönüşüyor. Çoğu zaman bu yüklerden arınmak ve daralan ruhumuza nefes aldırmak için modern çağın sunduğu psikolog koltuklarında şifa arıyoruz. Oysa kentin o gürültülü ve yorucu ritminin bize unutturduğu en derin şifa; karşılıksız, hesapsız ve tüm doğallığıyla edilen samimi bir komşu sohbetinde saklıdır. Bir fincan çayın buğusunda, hiçbir menfaat gözetmeksizin yapılan bir dertleşme, insanın insana sunabileceği en kadim ve en kıymetli terapidir.
Bayramların taşıdığı anlam da tam burada belirginleşmektedir. Bayram salt dinî bir vecibe veya kültürel bir gelenek değildir. Modern hayatın aşındırdığı ortak hayat duygusunu yeniden hatırlama fırsatıdır aynı zamanda. Aynı mahallenin, aynı sokağın ve aynı şehrin sakinleri olduğumuzu yeniden fark etme imkânıdır. Çünkü şehir, nihayetinde birbirlerinin varlığını önemseyen insanların kurduğu ahlaki ve kültürel sözleşmedir. İşte bayramlar, modern şehir hayatının unutturmaya yüz tuttuğu bu insani değerleri ve o muazzam “hemdert olma” (dert ortaklığı) kültürünü kentin sokaklarında yeniden diriltmek için bize sunulmuş en müstesna zaman aralıklarıdır.
Ez Cümle
Henri Lefebvre’nin kent hakkı kavramıyla işaret ettiği mesele de Farabi’nin faziletli şehir arayışı da özünde aynı soruya yönelir: İnsan hangi şartlar altında iyi bir ortak hayat kurabilir? Şehirler üzerine yürütülen bütün hukuki tartışmaların merkezinde bu soru yer alır. Çünkü şehir, üzerinde yaşadığımız coğrafyadan çok daha fazlasıdır. Adalet anlayışımızın, özgürlük ufkumuzun, kültürel derinliğimizin ve medeniyet tasavvurumuzun görünür hâle geldiği alandır. Bu nedenle kent hukukunun merkezinde yapıların korunması kadar, ortak hayatın korunması da yer alır. Çünkü şehirler mimari eserlerle yükselir, medeniyetler ise insan onuruna açılan alanlarla kalıcı hâle gelir. Bir şehrin gerçek gücü de siluetinde değil; adaleti, hafızayı ve birlikte yaşama iradesini geleceğe taşıyabilme kabiliyetinde aranır.
