Üzüldüğümüzde, bunaldığımızda, kızdığımızda ve hatta mutlu olduğumuzda ağlarız.
Peki, insanların duygusal nedenlerle gözyaşı döktüğü bilinen tek tür olduğunu biliyor muydunuz?
Birçok hayvan bebekken sıkıntısını belirtmek için yüksek sesle ağlasa da, karmaşık duygulara yanıt olarak gözyaşlarını tetikleyecek beyinsel bağlantılara sahip görünmüyorlar.
Bilim insanları gözyaşının nasıl bir fonksiyonu olduğunu anlasa da, insanların neden ağladığı ve duygusal gözyaşının ne işe yaradığı hâlâ tam olarak anlaşılabilmiş değil.
GÖZYAŞI NEDİR?
İsviçre’deki İnsan Biyolojisi Enstitüsü’nde araştırmacı Dr. Marie Bannier-Hélaouët, “Gözyaşı mukus, elektrolitler, su, proteinler ve lipitler olmak üzere beş bileşenden oluşuyor” diyor.
BBC Dünya Servisi programı CrowdScience’a konuşan araştırmacı, bunların hepsinin farklı özelliklere sahip olduğunu belirtiyor.
Örneğin proteinler antiviral ve antibakteriyeldir, elektrolitler ise vücut fonksiyonları için gerekli minerallerdir.
Ve üç tür gözyaşı vardır.
“Bazal gözyaşı, göz yüzeyinde her zaman mevcut olan gözyaşıdır. Gözün kaygan kalmasını sağlar” diye açıklıyor Dr. Marie Bannier-Hélaouët.
Göze böcek veya toz gibi tahriş edici yabancı bir madde girdiğinde refleks gözyaşı salgılanır.
Bu, gözün mikroplara ve döküntülere karşı koruyucu bir bariyer görevi gören şeffaf, kubbe şeklindeki dış tabakası olan korneadaki sinir hücreleri tarafından algılanır.
Korena tüm vücuttaki en yüksek sinir hücresi yoğunluğuna sahiptir.
Bannier-Hélaouët’e göre bunlar sıcaklık, fiziksel yüklenme ve kuruluğu algılayabilir.
Sinir hücrelerinden gelen mesajlar, gözyaşını kontrol eden lakrimal çekirdeği adı verilen beyin bölgesine gider ve buradan da gözyaşı bezlerine gözyaşı üretimini artırmaları için sinyal gönderilir.
DUYGUSAL GÖZYAŞI
Gözyaşının üçüncü türü olan duygusal gözyaşı, işlerin daha karmaşık hale geldiği yerdir.
Beynin duygusal işlem bölgeleri de lakrimal çekirdek ile iletişim kurar, ancak basit bir koruyucu refleksten daha karmaşık yollar aracılığıyla.
Hollanda’daki Tilburg Üniversitesi’nde klinik psikoloji alanında onursal (Emeritus) profesör Ad Vingerhoets’e göre, ağlamak genellikle tek bir duygudan ziyade aşırı duygusal yükü yansıtır.
“Duygular nadiren saf bir biçimde ortaya çıkar. Çoğu zaman farklı duyguların bir karışımı ya da hızlı bir değişimidir” diyor.
Ayrıca yaş aldıkça duygusal nedenlerle ağlamalarımızın da değiştiğini açıklıyor.
Fiziksel ağrı çocuklar için önemli bir tetikleyici, ancak yetişkinler ve ileri yaştakiler için daha az tetikleyici olabiliyor.
Yaşlandıkça, ağlamak giderek empatiyle bağlantılı hale gelir. “Sadece kendi acılarımız için değil, başkalarının acıları ve sıkıntıları için de ağlarız.”
Vingerhoets, olumlu duyguların da gözyaşlarına neden olabileceğini, sanatın ya da doğanın güzelliğinin bazı insanlar için tetikleyici olabileceğini söylüyor.
AĞLAMAK NE İŞE YARAR?
Birçok insan ağladıktan sonra rahatladığını söylüyor, ancak bu etkinin gerçek olup olmadığı konusunda bilimsel tartışmalar var.
ABD’deki Pittsburgh Üniversitesi’nde klinik psikolog ve doçent Lauren Bylsma, kalp atış hızı sensörlerini kullanarak ağlamanın bizi daha iyi hissettirip hissettirmediğini anlamaya çalışıyor.
Elektrokardiyogramlar (EKG) kalp ritmini ve hızını kaydediyor; bu da bize sinir sistemimizin nasıl çalıştığına dair bir fikir verebilir.
Elde ettiği ilk sonuçlar, ağlamaya başlamadan hemen önce, “savaş ya da kaç” tepkimizi yöneten sempatik sinir sistemimizdeki aktivitenin zirveye çıkabileceğini gösteriyor.
“Ağlama başladıktan hemen sonra da parasempatik aktivitede artış görüyoruz”. Bu, sinir sisteminin sakinleşmemize ve rahatlamamıza yardımcı olan koludur.
Ancak Vingerhoets, ağlamanın her zaman daha iyi hissetmemizi sağlamadığına dikkat çekiyor, özellikle de depresyon veya tükenmişlik yaşıyorsak.
Bu aynı zamanda bizi neyin ağlattığına da bağlı.
“Genelde kontrol edilebilir durumlarda ağladığımızda ruh halimizin iyileştiğini, ancak kontrol edilemeyen durumlarda ağlamadığımızda böyle bir etkisinin olmadığını bildiriyoruz” diyor.
Çevremizdeki insanlar da bir fark yaratabilir.
“Eğer anlayışla karşılarlarsa ve size destek ve rahatlık sunarlarsa, o zaman kendinizi daha iyi hissedersiniz. Ancak sizinle alay etmeye başlarlarsa veya öfkelenirlerse ya da utanırsanız, o zaman rahatlama olmaz” diye açıklıyor.
SOSYAL MESAJLAR
Aslında, ağlamanın başkalarının bize karşı davranışlarını etkileyebileceğine dair bazı kanıtlar var.
İsrail’de yapılan bir laboratuvar çalışmasında, kadınların duygusal gözyaşlarını koklayan erkeklerin, tuzlu su solüsyonu koklayan erkeklere kıyasla daha az saldırgan oldukları bulunmuş.
Araştırmacılar, gözyaşlarının yardıma ihtiyacımız olduğunu gösteren sosyal bir sinyal işlevi gördüğü ve diğer insanların destek verme isteğini artırdığı konusunda hemfikir.
Bazı çalışmalar, duygusal gözyaşlarının bizi daha güvenilir gösterebileceğini, bunun da atalarımızın işbirliği yapmasına ve birbirlerini desteklemesine yardımcı olmuş olabileceğini öne sürüyor.
Ağlayan bebekler söz konusu olduğunda, bir bebeğin ağlamasının yetişkinlerde bakım verme tepkisini başlatan bir beyin bölgesi ağını harekete geçirebileceğine dair kanıtlar var.
Vingerhoets, insanlarda gözyaşının, ebeveynlerimize bağımlı olduğumuz uzun bir çocukluk dönemi geçirdiğimiz için evrimsel olarak gelişmiş olabileceğine inanıyor.
Sesli ağlama “çok can sıkıcı olduğu ve bizi agresifleştirebileceği için” bir bebeğin gözyaşlarının yetişkinlerde saldırganlığı azaltmaya yardımcı olabileceğine dair bir fikir olduğunu söylüyor.
“Bu, bebek için bir tür kendini koruma yöntemi olabilir” diyor.
NEDEN BAZI İNSANLAR DAHA FAZLA AĞLAR?
Bylsma’ya göre erkekler ayda ortalama sıfır ila bir kez ağlarken, kadınlar dört ila beş kez ağlıyor.
Bu öğrenilmiş bir davranış da olabilir, ancak psikoloğa göre farklı kültürlerde görülmesi bunun gerçeğin sadece bir kısmı olduğunu gösteriyor.
“Kadınlar genel olarak duygusal olarak daha tepkisel veya duygularını daha fazla dışa vurma eğiliminde ve bence ağlamak bu farklılığın sadece bir tezahürü” diyor.
“Nörolojik farklılıklar, hormonal farklılıklar, kişilik farklılıkları olabilir.”
Bylsma, adet döngüsü boyunca hormon değişikliklerinin ne kadar ağladığımızı etkilediğine dair şu anda güçlü bir kanıt olmadığını söylüyor, ancak cinsiyetler arasındaki farklılıklar ve hamilelik ve yaşlanma gibi durumlar nedeniyle hormonların rol oynayabileceğini düşünüyor.
Ayrıca kişilik özelliklerinin etkisini de araştırmış ve ağlamanın özellikle evhamlı veya dışa dönük olmakla bağlantılı olduğunu bulmuş.
“Evhamlılık depresyon ve anksiyete ile ilişkilidir, bu bağlantıyı görmemizin nedeni bu olabilir” diyor.
“Empati düzeyi daha yüksek olan kişilerin ağlama olasılığının daha yüksek olduğunu da tespit ettik, çünkü muhtemelen diğer insanların zorluklarla karşılaştığını gördüklerinde tepki olarak ağlıyorlar” diye ekliyor.
Nihayetinde, ağlamanın sosyal bağ ile ilgili olduğu görülüyor
Vingerhoets’un belirttiği gibi, “Ağlamak bir tür [güçlü duyguları ifade eden] ünlem işareti gibi çalışıyor gibi görünüyor. Şunu fark etmenizi sağlayabilir: ‘Anlaşılan bu çok önemli bir şey.”
