Gerçeklik kavramı üzerine inşa ettiğimiz ideal evrende, sınırları gönül rahatlığıyla ihlal edebileceğimiz çok az alan vardır. Asırlar boyunca ayrıcalığın ve zenginliğin sembolü olan mücevherler, o alanlardan biri. İmitasyon mücevherler ya da daha akademik bir ifadeyle “kostüm mücevherleri” 20’nci yüzyıl başında gerçek mücevherlere tanınan ayrıcalığı yerle bir ederek, erişilebilirlikleri ve yaratıcılığı daha özgür bir bağlama taşıma iddialarıyla tasarım dünyasına yeni bir soluk getirdi. Taschen Yayınevi etiketiyle yayımlanan Costume Jewelry: The Collection of Patrizia Sandretto Re Rebaudengo, bu ışıltılı yolculuğun izini sürüyor.
İtalyan sanat koleksiyoncusu ve kültür hamisi Patrizia Sandretto Re Rebaudengo’nun nefes kesici kostüm mücevheri koleksiyonunu illüstrasyonlar, yazar Carol Woolton ile moda eleştirmeni Maria Luisa Frisa’nın ayrıntılı makaleleri eşliğinde anlatan kitapta Luciano Romano’nun fotoğrafladığı 600’den fazla parça gerçekliğin sınırlarının esnediği paralel bir evrene götürüyor okuyucuları. 1990’larda çağdaş sanat dünyasına adım atan ve bugün Torino’daki Fondazione Sandretto Re Rebaudengo aracılığıyla genç sanatçılara destek veren, dünyanın en önemli koleksiyonerlerinden Patrizia Sandretto Re Rebaudengo’nun yaklaşık 30 yıldır topladığı koleksiyon, 1930’lardan günümüze uzanan 1000’den fazla parçayı kapsıyor.
Maria Luisa Frisa’nın kitaptaki makalesinde de açıkladığı gibi, Sandretto Re Rebaudengo genel alışkanlığın aksine kıyafetlerini takılarına uyacak biçimde seçiyor; sahte hazinelerini sürgülü çekmecelerde saklıyor ve her parça bir fotoğraf ve fiş kartıyla tanımlanıyor. Çünkü mücevher onun için kasalarda tozlanmaya terk edilen değil giyilen ve yaşanan bir sanat formu; kostüm mücevherlerinde ise zarif tasarımlar sıradan malzemelerle birleşerek hem estetik hem de toplumsal bir anlam kazanıyor. Hollywood’un altın çağındaki yıldızlardan Jacqueline Kennedy Onassis’e kadar pek çok ikonun taktığı bu parçalar, “Beni büyüleyen şey, zarif mücevher tasarımlarının üretimlerinde kullanılan mütevazı malzemelerle oluşturduğu karşıtlıktı” diyen ünlü koleksiyonerin gözünde “demokratik mücevher”in sembolü: imtiyazdan özgürlüğe, bireysel ifadeye ve kültürel hikayelere açılan bir kapı.
26 bölümden oluşan Costume Jewelry o kapılardan teker teker girip önemli takı koleksiyonlarını titizlikle belgeliyor, koleksiyonları üreten zanaatkarları, onları hayal eden tasarımcıları ve kültürel önemlerini görünür kılıyor. “Kostüm mücevheri” teriminin kökenine ve tarihsel yolculuğuna da ışık tutan kitap, 20’nci yüzyıl başında Avrupa’daki çatışmalardan kaçan zanaatkarların ABD’ye göç etmesiyle birlikte, New York gibi şehirlerde bu sanatın nasıl geliştiğini inceliyor. Mesela “kostüm mücevheri” teriminin, kimi kaynaklara göre 1907’de bir Amerikan moda dergisi reklamında tiyatro kostümlerine istinaden ortaya çıktığını; bir başka teorinin ise Coco Chanel’i işaret ettiğini öğreniyoruz: Chanel, mücevheri bir aksesuardan öte tamamlanmış bir kostümün parçası olarak görüyordu. Bu vizyon, imitasyon takılara moda tarihinde sağlam bir yer açtı.
Hollywood’un görkemli sahneleri de kostüm takılarının yayılmasında katalizör oldu; kadınların süslenme yoluylakendilerini özgürce ifade etmelerini sağlayan bir moda devrimi doğdu. 1920’lerden 1960’lara dek Hollywood’un altın çağında, Greta Garbo’dan Carmen Miranda’ya kadar pek çok yıldız kostüm takılarıyla sahneye çıktı. Joseff of Hollywood’un tasarımları, Lucite ve taşlı süslemelerle yapılmış başlıklar, mine işçiliğiyle parlayan parçalar… Hepsi beyazperdede ihtişam yanılsaması yaratıyordu. Grace Kelly’nin Hitchcock filmlerinde elmaslarla ışıldıyormuş gibi görünmesinin arkasında, parlak taşlı süslemeler vardı. Kostüm mücevherlerinin ekonomik ve yaratıcı gücünü yansıtan güçlü bir illüzyondu bu.
Savaş sonrası dönemde kadınların iş gücüne katılımı arttıkça imitasyon takılar da kimlik ve özgüvenin sembolleri haline geldi. Çoğunlukla ucuz malzemeler ve tropikal renklerle cesur formlara bürünen iddialı parçalar, toplumsal normlara karşı ince birer meydan okuma, kadınların bağımsızlıklarının altını çizen jestler olarak yorumlandı. Gündelik hayata neşe ve eşitlik vurgusu kattılar.
Costume Jewelry: The Collection of Patrizia Sandretto Re Rebaudengo, kostüm mücevherlerinin sanatına daha derinlemesine indikçe, bunun yalnızca kısa ömürlü bir moda eğilimi değil kalıcı bir miras olduğu belgeleniyor. Her parça, üretildiği dönemin ruhunu ve tasarımcısının vizyonunu taşıyan birer hikaye aslında. Titiz işçilik, taklit taşların değerli muadillerinden aşağı olduğu fikrine kafa tutuyor; yaratıcılığın ve kaynakları ustaca kullanmanın güzelliğini kutluyor.
Bugün kostüm mücevherleri sürdürülebilir moda hareketinin de bir parçası. Tasarımcılar, etik kaynaklı malzemeler ve çevre dostu üretim yöntemleriyle bu alanı yeniden tanımlıyor. Lucite ve reçine benzeri 20’nci yüzyıla ait malzemeler, geri dönüştürülmüş plastikler, biyolojik bazlı reçineler hatta 3D baskı teknolojileriyle yer değiştiriyor. Kostüm mücevherlerinin çağın ruhunu yakalayıp çağdaş moda sahnesinde de varlığını sürdürmesi, sınırları zarifçe esnetebilme becerisinin kanıtı gibi.
Bu kıvrak hikayeye eklenen yeni boyut ise dijitalleşme. Kostüm mücevherlerinin Instagram akışlarında ve dijital arşivlerde parlamaya başlaması sık sık onunla özdeşleştirilen demokratik ruhunu pekiştiriyor: Herkesin erişebileceği, paylaşabileceği ve tarzına katabileceği bir sanat formu. Kitapta da vurgulandığı gibi, her parça bir dönemin ruhunu taşırken, dijital çağ bu mirası gelecek kuşaklara aktarmanın en etkili yolu.
Kitabın bir özelliği de bir oyun kitabı gibi kurgulanmış olması; her bölüm başlığı bir müzikal alt başlıkla eşleşiyor ve okuma ritmi bir çalma listesi gibi düzenlenmiş hissi veriyor. All ThatSparkles bölümünde Marilyn Monroe’nun Diamonds Are aGirl’s Best Friend şarkısı önerilirken, Christmas Trees bölümü Bing Crosby’nin Silent Night yorumuyla tamamlanıyor. Görsel, metinsel ve müzikal çağrışımların bu iç içe geçişi, kostüm mücevheri tarihini okunacak bir metin olmaktan çıkarıp sürükleyici, çok duyulu bir deneyime dönüştürüyor.
