Bir denklemin hem atomları hem de insan tarihini anlatması mümkün mü? Queen Mary Üniversitesi’nden araştırmacılar “evet” diyor. Bilim dergisi Chaos, Solitons & Fractals’ta yayımlanan çalışmada, cam ve amorf katıların atomik yapısını modellemek için tasarlanmış bir formülün, insanlığın son 12 bin yıllık nüfus seyrini de şaşırtıcı bir doğrulukla yansıttığı ortaya çıktı.
Trachenko-Zaccone denklemi adıyla anılan bu matematiksel model, Neolitik Çağ’dan sanayi devrimine, oradan günümüze uzanan dönemleri tek bir çerçevede ele alıyor. Klasik nüfus teorileri bu süreci genellikle düz bir büyüme çizgisi ya da sabit bir patlama olarak tanımladı. Oysa gerçek çok daha karmaşık: İnsanlık zaman zaman neredeyse yerinde saydı, zaman zaman ise beklenmedik hızda büyüdü. Söz konusu model, yalnızca bir değişkeni değiştirerek bu farklı dönemlerin her birini tutarlı biçimde açıklayabiliyor.
Foerster’in kehaneti ve kurtulduğumuz kıyamet
1960 yılında fizikçi Heinz von Foerster, mevcut nüfus artış hızını hesaplamış ve insanlığın 2026 civarında kendi matematiksel sonuna ulaşacağını öne sürmüştü. Kontrolsüz büyümenin teorik olarak sonsuzluğa fırlayacağını gösteren bu öngörü, o dönemde ciddi kaygılara yol açtı. Küresel doğum oranlarının gerilemeye başlaması, bu senaryonun şimdilik önüne geçti. Yeni model ise aynı tehlikeli dinamiklerin belirli koşullar altında her zaman yeniden devreye girebileceğini hatırlatıyor.
Araştırmanın asıl çarpıcı yanı, gelecek senaryolarında saklı. Mevcut eğilimler incelendiğinde sistemin bugün için dengede olduğu görülüyor; ne kontrolsüz bir patlama ne de sert bir çöküş kapıda. Ancak iklim krizi, büyük çaplı salgınlar, silahlı çatışmalar ya da kaynak kıtlığı gibi kırılmalar yaşanması halinde bu dengenin nasıl sarsılacağı da modele dahil edildi.
En karamsar tabloda dünyanın taşıma kapasitesi 2 milyar insana gerilediğinde küresel nüfusun 2064’e kadar yarı yarıya düşebileceği hesaplandı. Araştırmacılar bunun kesin bir öngörü değil, sistemin ne kadar kırılgan olduğunu gösteren bir simülasyon olduğunu vurguluyor. Katı hal fiziğindeki sönümlenme süreçleriyle insan topluluklarının büyüme ve çözülme dinamiklerini ortak bir dille ifade eden bu formül, demografik araştırmalar için yeni bir yol açtı.
