Polis memurları, hastane personeli ve acil durum çalışanları, dolunay zamanlarında daha yoğun günler geçirdiklerine yemin ediyor. Peki bilim bu inancı destekliyor mu? Uzmanlara göre cevap, halk efsanelerinin sunduğu kadar basit değil.
Pittsburgh Üniversitesi Nöroloji Bölümü’nde Nöroloji profesörü Joanna Fong-Isariyawongse’ın yazında yer alan bilgilere göre; dolunay gerçekten uyku süresini etkileyebiliyor. Yapılan birçok araştırma, dolunaya yaklaşan günlerde insanların ortalama 20 dakika daha az uyuduğunu, uykuya dalmalarının daha uzun sürdüğünü ve derin, onarıcı uyku sürelerinin azaldığını gösteriyor.
Bunun en muhtemel sebebi ise ışık. Akşam saatlerinde parlayan dolunay, vücudun biyolojik saatini geciktirebilir, melatonin salınımını azaltabilir ve beynin daha uyanık kalmasına neden olabilir. Etki küçük ama ölçülebilir düzeyde; özellikle yapay ışıktan uzak yerlerde, örneğin kırsal bölgelerde veya kamp yaparken daha belirgin.
Ayrıca erkekler ve kadınlar üzerinde farklı etkiler de olabilir. Erkekler artan ay ışığında daha fazla uyku kaybederken, kadınlar dolunay civarında daha az derin uyku deneyimleyebiliyor.
AKIL SAĞLIĞINA ETKİSİ GERÇEK Mİ?
Tarih boyunca dolunayın delilik, epilepsi nöbetleri ya da şizofreni atakları ile bağlantılı olduğuna inanıldı. Ancak bilimsel araştırmalar, dolunayın doğrudan psikiyatrik krizleri tetiklediğine dair güçlü bir kanıt bulamıyor.
Yine de önemli bir bağlantı var: Uykusuzluk. Uyku kaybı, özellikle bipolar bozukluk, depresyon ya da şizofreni gibi hassas ruhsal durumlar için tetikleyici olabilir. Dolunayın neden olduğu küçük miktardaki uyku kaybı bile, bu tür bireyler için ciddi etkiler doğurabilir.
Buna rağmen, geniş çaplı veri analizleri dolunayın hastane yatışları, taburcu edilme süreleri veya genel krizlerle güçlü bir bağını ortaya koyamıyor. Örneğin Hindistan’da dolunayda psikiyatri servislerinde daha fazla fiziksel müdahale gerektiği kaydedilmiş, Çin’de de dolunay civarında şizofreni vakalarında küçük artışlar görülmüş; fakat bu bulgular küresel çapta tutarlı değil.
TORİLER ZAYIF
Ay’ın insanlar üzerindeki etkisi için öne sürülen diğer teoriler –gravitasyonel çekim, geomanyetik değişimler veya barometrik basınç dalgalanmaları– bilimsel olarak tutarsız ve zayıf kalıyor. Okyanusları hareket ettiren Ay’ın çekim gücü, insan vücudu üzerinde aynı ölçekte bir etki yaratamayacak kadar düşük.
Bu nedenle dolunayın uykuyu etkilemesinde en mantıklı ve kanıtlanabilir neden, gece ışığına maruz kalmak. Geceleri artan ışık, biyolojik saatimizi geciktiriyor, melatonin düzeylerini düşürüyor ve uyku kalitesini bozuyor.
NEDEN AY’I SUÇLUYORUZ?
Psikologlara göre bunun nedeni “yanıltıcı ilişkilendirme” olabilir. Dolunaylı bir gecede yaşadığımız sıra dışı bir olayı daha kolay hatırlarız ama sessiz ve sorunsuz geçen diğer dolunayları unutma eğilimindeyiz. Ay gökyüzünde net biçimde görülebilir bir hedef; oysa stres, kafein ya da ekran ışığı gibi diğer uyku bozucular gözle görünmez.
Dolunay bizi “delirtmese” de uykumuz üzerindeki küçük etkisi, gece ışığının ne kadar önemli olduğunu hatırlatıyor. Gece ışığı —ister Ay, ister telefon ekranı, ister sokak lambası olsun— vücudun doğal uyku ritmini bozabiliyor.
Bu etki, yaz saati uygulamasının yarattığı suni ışık artışıyla karşılaştırıldığında çok daha zayıf kalıyor. Ancak biyolojik ritmimize uygun olan sabit saat düzenlemeleri ve akşamları azaltılan ışık kullanımı, sağlıklı uyku için kilit önemde.
Dolunay gecesi uykusuzluk çekiyorsanız hayal görmüyor olabilirsiniz. Ama sorunun kaynağı belki de gökyüzündeki Ay değil, elinizdeki ekran olabilir.
