Edebiyatda toprak anlayışı uzun yıllar boyunca vatan, doğduğumuz yer, milli kimlik anlamlarıyla yüklendi. Ancak bu toprağın kendi canı, nefesi, dili ve hakkı olduğu çoğu zaman ya unutuldu ya da sadece simgesel metinlere sıkıştırıldı. Bugün ise durum değişiyor: Doğa artık yalnızca bir metafor değil – yardım çağıran canlı bir organizma.
İklim krizi, su kıtlığı, ormanların yok edilmesi, derelerin kuruması, şehirlerin havasız kalması… Bu sorunlar artık sadece bilim insanlarının değil, edebiyatçıların da sorumluluğuna giriyor. Böyle bir tabloda ekolojik düşüncenin edebiyata dâhil edilmesi, okurda doğaya bakışın yeniden şekillenmesi meselesi, yeni nesil yazarların önünde duran önemli bir görev hâline geliyor.
Edebiyatın Ekolojik Rolü Var mı?
Edebiyat yalnızca duyguları ifade etmez; değerleri de şekillendirir. Eğer genç bir okur şiirde bir ağacın acısını, bir suyun yorgunluğunu, toprağın güçsüzlüğünü hissedebiliyorsa, onun ekolojik davranışı da değişir. Bu nedenle edebiyatın doğaya yaklaşımı dekoratif olmaktan çıkmalı; felsefi ve toplumsal bir sorumluluk taşımalıdır.
Klasik edebiyatda tabiat çoğu zaman fon unsuru olmuştur – bülbül, çınar, dağlar, nehirler… Ancak bu imgelerin gerçek ekolojik değeri çoğu kez işlenmemiştir. Oysa dünya edebiyatında “ekofeminizm”, “eko-roman”, “post-ekolojik şiir” gibi kavramlar çoktan yerleşmiştir.
Yeni Dönem, Yeni Sorumluluk
Artık yazar yalnızca insanı değil, doğayı da düşünmek zorundadır. Çünkü insan ile doğa arasındaki denge bozulmuştur. Bunu görmek için edebiyatın gerçek hayatı izlemesi yeterlidir:
Ağaçlar neden kesiliyor?
Ormanlar hangi amaçla yakılıyor?
Balıkların sayısı neden azalıyor?
Nehirlerin kokusu neden değişti?
Eğer bu sorular edebiyatın ilgi alanına girmezse, edebiyat toplum ile doğa arasındaki köprü görevini yitirecektir.
Ekolojik Şiir ve Roman Mümkün mü?
Bugün edebiyatta doğaya hassas yaklaşım örnekleri, az da olsa, mevcut. Özellikle genç yazarlar, kimi zaman “toprağın uykusu”, “yağmurun ahı”, “kesilmiş ağacın son nefesi” gibi imgelerle ortaya çıkıyorlar. Ancak bu çabalar henüz sistemli bir edebiyat hareketine dönüşmüş değil.
Edebiyatta bir “eko-uyanış” dalgası yaratmak istiyorsak, bu sadece bireysel girişimlerle değil; dergilerin, yayınevlerinin, edebiyat kurumlarının ekolojik konulara açık yaklaşımıyla mümkün olabilir.
Edebiyat, Sanat ve Devlet: Ortak Kurtuluş
Doğaya yönelen edebiyat, devlet politikasından bağımsız düşünülemez. Çünkü milli güvenlik artık yalnızca sınırlarla değil; iklimle, suyla, toprakla da ölçülüyor. Eğer bir ülkenin ormanları yoksa, suyu kirliyse, havası solunamaz hâle geldiyse – hem vatandaşın refahı hem de devletin gücü zayıflar.
Bu bağlamda edebiyatın ekolojik devlet anlayışını güçlendirmede rolü eşsizdir. Yazar, şair, senarist, gazeteci… Doğaya kayıtsız kalmazsa, halk da kayıtsız kalmayacaktır.
Çocuk Edebiyatında Ekolojik Bilinç
En önemli adım, çocukların daha küçük yaşta doğayı hissetmeyi öğrenmesidir. Bunun için ekolojik masallar, şiirler, oyunlar yaratılmalıdır. Örneğin:
“Ağlayan Su” adlı bir çocuk kitabı
“Kesilmeyen Ağaçlar Ülkesi” masal serisi
“Korkmuş Rüzgâr” temalı bir tiyatro oyunu
Bunlar, çocukların zihninde doğayı koruma isteğini besleyecektir.
Doğa Konuşsaydı…
Eğer doğa konuşabilseydi, bize neler söylerdi?
Belki de zaten konuşuyor – kuraklıkla, sıcak dalgalarıyla, sellerle, sessizleşen ormanlarla… Yalnızca biz onu duymak istemiyoruz.
Şimdi bu sessiz konuşmayı edebiyat duymalıdır. Çünkü yazılan her şiir, her hikâye, her tiyatro, her roman – ya bir kurtuluş ya da sessiz bir yok oluş seçimine dönüşebilir.
Eğer bugün doğayı koruyan bir edebiyat doğarsa – yarın doğa da bizi koruyacaktır.
