Tıp dünyası, on yıllardır bilim kurgu filmlerine konu olan “kaybedilen uzuvların yeniden kazanılması” senaryosunu gerçeğe dönüştürmeye hiç olmadığı kadar yakın. Meksika’nın egzotik sularında yaşayan ve biyolojik olarak “asla büyümemesiyle” tanınan aksolotl semenderleri, bilim insanlarına ilham kaynağı oldu.
Wake Forest Üniversitesi liderliğinde yürütülen ve Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma; aksolotl, zebra balığı ve farelerde ortak olan bir “yenilenme kodunu” saptadı. Bu keşif, her yıl dünya genelinde çeşitli nedenlerle uzuvlarını kaybeden bir milyondan fazla insan için umut ışığı oldu.
HAYVANLAR ALEMİNİN PETER PAN’I: AKSOLOTL VE REJENERASYON MUCİZESİ
Aksolotllar, biyoloji dünyasında “ebedi çocuk” olarak adlandırılıyor. Yaşam döngülerini başkalaşım geçirmeden, yani bir iribaş formunda tamamlayan bu canlılar, sadece bu özellikleriyle değil, kafa karıştıran yenilenme yetenekleriyle de öne çıkıyor. Bir aksolotl, kopan bir bacağını, kuyruğunu ve hatta kalp veya beyin dokusunun bir kısmını hiçbir iz kalmadan tamamen yeniden inşa edebiliyor. Bilim insanları, bu “yalancı ölümsüzlük” yeteneğinin arkasındaki sırrı çözmek için aksolotlu, benzer yeteneklere sahip zebra balıkları ve sınırlı yenilenme kapasitesi olan farelerle kıyasladı.
ORTAK GENETİK KOD KEŞFEDİLDİ: SP6 VE SP8 GENLERİNİN GÜCÜ
Üç farklı laboratuvarın ortaklaşa yürüttüğü çalışma, rejenerasyon sürecinde “evrensel” bir genetik programın devreye girdiğini kanıtladı. Araştırmacılar, her üç türde de cildin yenilenmesi sırasında “SP6” ve “SP8” adı verilen iki özel genin aktif hale geldiğini saptadı. Gen düzenleme teknikleri kullanılarak yapılan deneylerde, aksolotllardan SP8 geni çıkarıldığında, canlının uzuv kemiklerini yeniden oluşturamadığı görüldü. Benzer bir sonucun farelerde de gözlemlenmesi, bu genlerin memelilerde de yenilenme potansiyelini tetikleyebileceğini gösterdi.
GEN TERAPİSİ İLE YENİ BİR DÖNEM: FARELERDE KEMİK BÜYÜMESİ SAĞLANDI
Araştırma ekibi, elde edilen bulguları bir adım ileri taşıyarak zebra balıklarından elde edilen bir “yenilenme artırıcı” ile deneysel bir gen terapisi geliştirdi. Fareler üzerinde test edilen ve “FGF8” olarak bilinen bir molekülü içeren bu terapi, eksik genlerin işlevini dengeleyerek kemiklerin yeniden büyümesini tetikledi. Uzmanlar, biyo-mühendislik iskeleleri ve kök hücre tedavileriyle birleştirilebilecek bu genetik yaklaşımın, gelecekte insanlarda uzuv kaybı sonrası fonksiyonel dokuların geri kazanılmasında multidisipliner bir çözüm sunacağını öngörüyor.
